Irysy w malarstwie: Co kryje symbolika Van Gogha i Moneta?

Irysy, z ich wyrafinowaną formą i bogactwem barw, od wieków stanowią jeden z najbardziej fascynujących motywów w sztuce, inspirując największych malarzy do tworzenia dzieł o niezwykłej głębi. W tym artykule zanurzymy się w świat tych niezwykłych kwiatów, odkrywając ich symbolikę, podziwiając słynne obrazy i poznając artystów, którzy uwiecznili je na płótnach. Przyjrzymy się, jak irysy były przedstawiane w sztuce i dlaczego ich znaczenie wykracza daleko poza estetykę.

Dlaczego irysy od wieków fascynują największych malarzy?

Fascynacja irysami w sztuce nie jest przypadkowa. Już sama nazwa kwiatu, wywodząca się od greckiej bogini Iris posłanniczki bogów, uosabiającej tęczę nadaje mu mistyczny i eteryczny wymiar. To właśnie tęcza, symbolizująca połączenie nieba z ziemią, była inspiracją dla nazwania tego kwiatu, którego płatki mienią się w niezliczonych odcieniach. Irysy, ze swoją smukłą sylwetką i delikatnymi, a jednocześnie wyrazistymi płatkami, od wieków przyciągały wzrok artystów.

Ich symbolika jest niezwykle bogata i uniwersalna, ewoluując na przestrzeni wieków i w różnych kulturach. Już w starożytnym Egipcie irysy były uważane za symbol władzy i majestatu, zdobiąc grobowce faraonów i królewskie insygnia. W Japonii, gdzie sztuka i natura splatają się w nierozerwalną całość, irysy stały się symbolem odwagi i męstwa, często przedstawiane w kontekście samurajów. To bogactwo znaczeń od boskiego posłannictwa, przez królewską godność, po waleczność sprawiło, że irysy stały się dla artystów nie tylko pięknym motywem estetycznym, ale także nośnikiem głębszych treści, które mogli interpretować i przekazywać na płótnie. To właśnie ta uniwersalność i wielowymiarowość sprawiły, że irysy na stałe wpisały się w kanon sztuki światowej, a ich obecność w dziełach największych mistrzów jest dowodem na ich nieprzemijającą siłę inspiracji.

Vincent van Gogh i jego „piorunochron na chorobę”: historia jednego obrazu

Gdy myślimy o irysach w malarstwie, niemal natychmiast przychodzi nam na myśl Vincent van Gogh i jego ikoniczny obraz „Irysy” z 1889 roku. To dzieło powstało w niezwykle trudnym, ale jednocześnie twórczym okresie życia artysty, podczas jego pobytu w szpitalu psychiatrycznym w Saint-Rémy. Van Gogh, zmagający się z głębokimi kryzysami psychicznymi, odnalazł w malowaniu formę terapii, sposób na uporanie się z wewnętrznym chaosem. To właśnie tam, w ogrodzie szpitalnym, odkrył piękno irysów, które stały się dla niego ucieczką i źródłem ukojenia.

Van Gogh sam określał malowanie jako swój "piorunochron na chorobę".

Obraz „Irysy” jest świadectwem jego niezwykłej wrażliwości i intensywności emocjonalnej. Van Gogh zastosował swoją charakterystyczną technikę: dynamiczne, gęste pociągnięcia pędzla, intensywne, nasycone kolory i mocny, ekspresyjny kontur. Każdy irys wydaje się pulsować życiem, a cała kompozycja wibruje energią. Artysta malował z bliska, niemalże zanurzając się w kwiatach, co tworzy wrażenie intymności i pozwala widzowi poczuć się częścią tej bujnej sceny. To nie jest tylko przedstawienie kwiatów; to zapis wewnętrznych przeżyć Van Gogha, jego walki i nadziei.

Wśród morza niebieskich i fioletowych irysów, uwagę przykuwa jeden, wyróżniający się biały irys. Ta „tajemnica białego irysa” stała się przedmiotem wielu interpretacji. Dla jednych symbolizuje on samotność i odmienność artysty, jego wyobcowanie w świecie. Dla innych jest to promyk nadziei, symbol czystości i niewinności, który przebija się przez mrok. Niezależnie od interpretacji, obecność tego jednego, odmiennego kwiatu dodaje dziełu głębi i sprawia, że obraz staje się jeszcze bardziej poruszający, odzwierciedlając złożoność ludzkich emocji i poszukiwanie piękna nawet w najtrudniejszych okolicznościach.

Irysy w ogrodzie Moneta: impresjonistyczna gra światła i barw

Od intensywnej ekspresji Van Gogha przenosimy się do świata Claude'a Moneta, mistrza impresjonizmu, dla którego irysy stały się kolejnym polem do eksperymentów ze światłem i kolorem. Ogród w Giverny, z jego słynnym stawem z liliami wodnymi i bujnymi rabatami irysów, był dla Moneta nie tylko domem, ale przede wszystkim niekończącą się pracownią pod gołym niebem. To tam, w otoczeniu natury, artysta spędzał godziny, obserwując, jak zmieniające się światło wpływa na barwy i kształty, a irysy dostarczały mu niezliczonych inspiracji.

Monet, w przeciwieństwie do Van Gogha, nie skupiał się na wyrażaniu wewnętrznych emocji, lecz na uchwyceniu ulotności chwili i wrażeń optycznych. Malował irysy z różnych perspektyw z bliska, z góry, w oddali eksperymentując z kadrowaniem i kompozycją. Jego celem było oddanie gry światła na płatkach kwiatów, odbić w wodzie i subtelnych niuansów kolorystycznych. W późniejszych dziełach, zwłaszcza tych powstałych pod koniec życia, irysy Moneta stawały się coraz bardziej abstrakcyjne. Kwiaty zlewały się z tłem, tworząc niemalże jednolite, wibrujące plamy barwne, gdzie forma ustępowała miejsca czystej grze światła i koloru. Szacuje się, że Monet stworzył około 20 płócien z tym motywem, każde z nich będące unikalnym studium światła i atmosfery. Jego irysy to hymn na cześć ulotnego piękna natury, uchwyconego w mistrzowski sposób przez wrażliwe oko impresjonisty.

Jak Japonia nauczyła Europę patrzeć na irysy?

Nie można mówić o irysach w malarstwie europejskim, zwłaszcza w kontekście impresjonizmu i postimpresjonizmu, bez wspomnienia o głębokim wpływie sztuki japońskiej. W drugiej połowie XIX wieku Europa oszalała na punkcie japońskich drzeworytów ukiyo-e, które masowo docierały na Stary Kontynent. Artyści tacy jak Van Gogh i Monet byli zapalonymi kolekcjonerami tych grafik, które otworzyły im oczy na zupełnie nowe sposoby patrzenia na świat i kompozycję. To zjawisko, znane jako japonizm, zrewolucjonizowało malarstwo europejskie.

Japońskie drzeworyty charakteryzowały się mocnym konturem, płaskimi plamami barwnymi, asymetryczną kompozycją i nietypowym kadrowaniem, często z ujęciami z góry lub z bardzo bliska, co było obce tradycyjnemu malarstwu zachodniemu. Europejscy malarze, zainspirowani tą estetyką, zaczęli stosować te elementy w swoich pracach, nadając im świeżości i dynamiki. Irysy, często przedstawiane w japońskich grafikach, stały się doskonałym motywem do tych eksperymentów. Van Gogh sam kojarzył irysy z Japonią, widząc w niej i w Prowansji egzotyczne krainy o intensywnych barwach i świetle, które idealnie oddawały jego wewnętrzne stany. Monet natomiast, pod wpływem japońskich wzorców, zaczął eksperymentować z perspektywą i kompozycją w swoim ogrodzie w Giverny, co doprowadziło do powstania jego słynnych serii irysów. Wpływ Japonii na to, jak europejscy artyści postrzegali i malowali irysy, jest niezaprzeczalny i stanowi kluczowy element w zrozumieniu ewolucji tego motywu w sztuce.

Co oznacza irys w bukiecie symboli? Odkrywamy ukryte znaczenia

Jak już wspomniałam, irys to kwiat o niezwykle bogatej i wielowymiarowej symbolice, która ewoluowała na przestrzeni wieków i w różnych kulturach. Jednakże, aby w pełni zrozumieć jego znaczenie w sztuce, warto przyjrzeć się, jak kolor wpływa na jego interpretację:

• Fioletowy irys: To barwa królewska, kojarzona z godnością, mądrością i szacunkiem. W wielu kulturach fiolet symbolizuje duchowość i tajemniczość, co nadaje fioletowym irysom aurę głębokiej refleksji i kontemplacji.
• Biały irys: Jest symbolem czystości, niewinności i nadziei. W kontekście chrześcijańskim, biały irys często jest łączony z Matką Bożą, symbolizując jej dziewictwo i czystość serca. To właśnie ten biały irys w obrazie Van Gogha wywołuje tak wiele emocji i interpretacji, stając się symbolem odmienności lub nadziei.

Poza symboliką kolorów, irys, jako kwiat bogini Iris, jest również posłańcem, łącznikiem między światami, co sprawia, że jest symbolem komunikacji i inspiracji. W chrześcijaństwie, oprócz skojarzeń z Matką Bożą, irys bywa interpretowany jako symbol cierpienia i zmartwychwstania. W Japonii, gdzie irysy kwitną w maju, są one symbolem odwagi i męstwa, a także ochrony przed złem. Ta różnorodność znaczeń od boskiego posłannictwa, przez królewską godność, po waleczność i duchowość sprawiła, że irys stał się tak bogatym i fascynującym motywem artystycznym. Jego obecność na płótnach to nie tylko estetyka, ale także głęboka opowieść, którą artysta pragnie przekazać widzowi.

Czy irysy kwitły również na polskich płótnach?

Choć irysy kojarzą się przede wszystkim z impresjonizmem francuskim i twórczością Van Gogha czy Moneta, nie oznacza to, że nie znalazły swojego miejsca w malarstwie polskim. Oczywiście, motyw ten nie był tak rozpowszechniony jak we Francji, ale jego obecność jest zauważalna i warta podkreślenia. Polscy artyści również doceniali piękno i symbolikę tych kwiatów, wplatając je w swoje kompozycje.

Jednym z przykładów jest obraz „Irysy” Kaspera Pochwalskiego z 1934 roku. Pochwalski, znany z zamiłowania do malarstwa rodzajowego i portretowego, w tym dziele ukazał irysy w sposób charakterystyczny dla swojej epoki, z dbałością o detale i subtelność barw. Innym artystą, który uwiecznił irysy na płótnie, był Iwan Trusz. Jego obraz zatytułowany również „Irysy” znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, co świadczy o tym, że ten motyw był obecny w twórczości artystów związanych z polskim środowiskiem artystycznym, mimo że Trusz był Ukraińcem. Te przykłady pokazują, że irysy, choć może nie stały się tak ikoniczne jak w przypadku Van Gogha, były doceniane przez polskich malarzy jako piękny i inspirujący element natury, który zasługiwał na uwiecznienie na płótnie.

Nieśmiertelny motyw: dlaczego irysy wciąż inspirują współczesnych twórców?

Patrząc na bogatą historię irysów w malarstwie, od starożytnego Egiptu, przez Daleki Wschód, po europejski impresjonizm, zadaję sobie pytanie: dlaczego ten kwiat wciąż pozostaje tak silnym źródłem inspiracji dla współczesnych twórców? Odpowiedź, moim zdaniem, leży w jego uniwersalnym pięknie, niezwykłej formie i głębokiej, wielowymiarowej symbolice, która wciąż rezonuje z ludzkimi doświadczeniami.

Irysy oferują artystom nieograniczone możliwości interpretacyjne. Ich smukłe łodygi, delikatne, falujące płatki i intensywne barwy pozwalają na eksperymentowanie z kolorem, światłem i kompozycją. Od realizmu po abstrakcję, irysy mogą być przedstawiane na niezliczone sposoby, zawsze zachowując swój charakterystyczny urok. Ponadto, w świecie, który coraz bardziej oddala się od natury, irysy przypominają nam o jej pięknie i złożoności, stając się symbolem harmonii i odnowy. Wciąż poszukujemy znaczeń w otaczającym nas świecie, a irysy, z ich bogatą historią i symboliką, oferują nam nie tylko estetyczne doznania, ale także przestrzeń do refleksji nad życiem, emocjami i duchowością. Właśnie dlatego jestem przekonana, że irysy pozostaną nieśmiertelnym motywem w sztuce, inspirując kolejne pokolenia artystów do tworzenia dzieł, które poruszają serca i umysły.